domingo, 1 de xuño de 2014
xoves, 15 de maio de 2014
Presentación en Verín da obra Cuándo ver aves en Galicia
Presentación da obra "Cuándo ver aves en Galicia"
de Antonio Sandoval Rey e Cosme Damián Romay Cousido
Venres 30 de maio na Biblioteca Pública Municipal de Verín
martes, 3 de setembro de 2013
Apoiando Salvemos o Támega
Imos tratar de dar apoio moral e divulgativo a esta iniciativa altruísta de interese ambiental, o combante dun pobo afouto contra soberbios intereses. Contamínanse os ríos e as fontes, os montes arden co lume na floresta e no matagal, as doenzas atacan ás árbores máis garridas, o Home menospreza aos animais e aos semellantes e á Terra, o agro esmorece e seca o millo e a més. A onde é que acha chegar a humanidade se luxa a auga a beber, queima os bosques que lle dan osíxeno, espalla as pragas, mata, destrúe e elimina a base do seu sustento. Agardemos por un futuro mellor nesta caixa de Pandora na que só nos fica a esperanza.
Máis no grupo de Facebook Salvemos o Támega:
Asinar a petición para que se impida o vertido por parte de ADIF ao río Támega:
http://www.change.org/es/peticiones/confederacion-hidrografica-del-duero-que-se-impida-el-vertido-por-parte-de-adif-al-rio-t%c3%a1mega?share_id=wjscQiYOcX&utm_campaign=signature_receipt&utm_medium=email&utm_source=share_petitionMáis no grupo de Facebook Salvemos o Támega:
E con forza unha humilde mostra de apoio.
mércores, 21 de agosto de 2013
mércores, 14 de agosto de 2013
xoves, 1 de agosto de 2013
A incerteza da fatalidade
Un suceso de gravidade acontece. O río está aleixado, os Amieiros fenecen. Estamos a viver un tempo estraño no que o pobo perde a singradura e a Natureza resíntese co resón pasadío. A floresta ribeirega esgarece e berra un son malfadado ao faltarlle seu máis belido enfeite. A buxaina seguirá a virar, torta até ao Alén, e as carpideiras ficarán impávidas e silentes.
Eis aquí o de nosoutros:
Explicación da doenza, por Rafa Castro:
Phytophthora alni Brasier et al.
É un fungo oomicete causante de pudrición no raizame e no pescozo da raíz (colar) en amieiros Alnus glutinosa.
A doenza foi descrita no 1993 no sur de Inglaterra aínda que non se detectou o primeiro caso en Galiza até 2009 cando se atopou o fungo causante da doenza en amieiros nas beiras do Avia.
O fungo causante da doenza foi identificado por Brassier et al.
Brasier identificou este fungo coma un posible híbrido entre outras dúas especies de Phytophthora. -Based initially on studies of the morphological and cultural characteristics and then molecular analysis, it became clear that the alder Phytophthora was a hybrid between P. cambivora and another Phytophthora probably closely related to P. fragariae – a pathogen of strawberry.-
Un estudio realizado por Santini et al. no 2003 demostrou que o mesmo fungo podía afectar a concheiras Juglans regia e castiñeiro Castanea sativa. Outro estudio publicado polos mesmos autores no 2006 demostraba a susceptibilidade das cerdeiras Prunus avium.
Os síntomas da doenza comezan cun decaimento xeral observado na parte aérea da pranta e que se manifesta polo loureamento e caída a destempo e pola mingua no tamaño das follas; o que conleva unha perda xeral da densidade foliar. En fases máis avanzadas da doenza pódese observar a excrecencia dun zume negro e mesto a traveso de feridas na casca da parte baixa do toro.
Polo xeral a doenza causa a morte da pranta aínda que se teñen descrito casos nos que se convirte en crónica causando síntomas que periodicamente se ven acentuado.
Eis aquí o de nosoutros:
Explicación da doenza, por Rafa Castro:
Phytophthora alni Brasier et al.
É un fungo oomicete causante de pudrición no raizame e no pescozo da raíz (colar) en amieiros Alnus glutinosa.
A doenza foi descrita no 1993 no sur de Inglaterra aínda que non se detectou o primeiro caso en Galiza até 2009 cando se atopou o fungo causante da doenza en amieiros nas beiras do Avia.
O fungo causante da doenza foi identificado por Brassier et al.
Brasier identificou este fungo coma un posible híbrido entre outras dúas especies de Phytophthora. -Based initially on studies of the morphological and cultural characteristics and then molecular analysis, it became clear that the alder Phytophthora was a hybrid between P. cambivora and another Phytophthora probably closely related to P. fragariae – a pathogen of strawberry.-
Un estudio realizado por Santini et al. no 2003 demostrou que o mesmo fungo podía afectar a concheiras Juglans regia e castiñeiro Castanea sativa. Outro estudio publicado polos mesmos autores no 2006 demostraba a susceptibilidade das cerdeiras Prunus avium.
Os síntomas da doenza comezan cun decaimento xeral observado na parte aérea da pranta e que se manifesta polo loureamento e caída a destempo e pola mingua no tamaño das follas; o que conleva unha perda xeral da densidade foliar. En fases máis avanzadas da doenza pódese observar a excrecencia dun zume negro e mesto a traveso de feridas na casca da parte baixa do toro.
Polo xeral a doenza causa a morte da pranta aínda que se teñen descrito casos nos que se convirte en crónica causando síntomas que periodicamente se ven acentuado.
luns, 17 de xuño de 2013
A biodiversidade do río Mente
Xa está a funcionar o blogue de Fauna e Flora do río Mente, se callar a zona con maior diversidade de especies da bisbarra de Monterrei, hervas en especial:
http://riomenteff.blogspot.com.es/
martes, 21 de maio de 2013
Primeira cita de Ridolfia segetum en Galicia
AO FINAL RESULTOU NON SER ESTA A ESPECIE, ESTABA MAL IDENTIFICADA, TRÁTABASE ENTÓN DE Ferulago capillaris.
No ano 2011 detectouse na comarca de Monterrei e na rexión portuguesa do Alto-Tâmega a presenza dunha especie de planta que polas pescudas realizadas en diferentes publicacións non se describe para territorio galego. Trataríase entón da primeira cita desta especie na Galiza. Tampouco se atopou que estivese citada na rexión trasmontana do Alto-Támega. (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7)
Trátase de Ridolfia segetum (L.) Morris, da familia das Umbelíferas, Umbeliferae (Apiaceae):
* Herba anual, glabra, talos 15-140(210) cm., erectos, estriados, sólidos, ramificados na base, sen restos fibrosos na base, follas basais –tempreranmente caedizas– e medias 15-28 × 10-22 cm , 3-4(6) pinnatisectas, de contorno triangular, pecioladas, divisións de último orden 5-15 × 0,3-0,5 mm , filiformes, vainas 1,5-4 × 0,5-1,6 cm , umbelas terminais e laterais, con 8-56 radios de 18-51 mm , subiguales, umbélulas con 15-36 flores, radios 4-14 mm –os internos moi curtos–, pétalos 1,9-2 mm , emarxinados, co ápice incurvado, amarelos, estilos 0,2-0,3 mm na fructificación, froitos 1,2-2,7 mm , mericarpos de sección semielíptica, coas 5 costelas primarias pouco perceptibles ou finas e de cor claro, que destacan sobre o fondo oliváceo, vitas de cor castaño escuro, a menudo visibles externamente, carpóforo persistente tras a caída dos mericarpos. 2n = 22; n = 11. (6)
* Marxes de camiños e cultivos; 0-650(1000) m. V-VIII. S de Europa, Anatolia, Líbano, Palestina, Azores, Canarias e N de África; naturalizada no Perú. Principalmente no S e E da Península Ibérica e Illas Baleares. Esp.: Ab (Al) (B) Ba (Bi) Ca (Cc) Co (Cs) Cu (Ge) Gr (H) (J) (M) Ma PM[Mll (Ib)] Se Sg (SS) (T) To (V). Port.: AAl (Ag) BAl (BL) (DL) E (R) (TM). (6)
* Nomes vernáculos: Português: andrage, endramo, endro das searas, endro menor, endrâo, endrão. Castellano: abesón, anerdo, endrado, eneldo, eneldo silvestre, hinojo borde, marrubio, mastuerzo, neldo, nerdo. Catalá: fonollassa, fonollassa de sembrat. (4)
Posúe certa semellanza co Fiúncho ou Fionllo, Foeniculum vulgare Mill., coa que se puido confundir e pasar inadvertida, aparte das deferenzas específicas pode distinguirse por posuír un olor aromático misturado cun fondo cítrico e non o aroma anisado do Fiúncho.
A época de floración vai de maio a agosto.
O hábitat no que se observou consistía en beiras de camiños soleados e terreos de cultivo hortícola abandonados desde fai moito tempo. Solo areento e pedregoso. Esposición soalleira mais con certa humidade edáfica . Vexetación circundante de matogueiras de porte medio, gramíneas, e algúns pés de pouca altura de Carballos cerquiños, Quercus pyrenaica, e posibles híbridos con outras especies do mesmo xénero coma o Caxigo, Quercus faginea.
A data na que se detectou por primeira vez esta pranta foi o 10 de maio do 2011, nun lugar cercano á poboación de San Cibrao do concello de Oímbra, logo foron descubertas novas localizacións en Bousés, Espiño, Oímbra, San Cibrao e Videferre, tamén do concello de Oímbra; Vilela-Seca, do concello de Chaves; e San Cristovo, do concello de Monterrei. (Omítense as coordenadas e a toponimia neste artigo para mellor protección ao non ser relevante para este fin divulgativo).
Fíxose un seguimento ao longo do ano, observando os talos secos no inverno, o abrollo da planta na primavera e a súa floración a seguir. Apañáronse algunhas sementes e recolectouse unha mostra para facer un prego e incluíla nun herbario público. Tívose coidado en todo momento de non estragar a planta enteira, recollendo só un dos talos exteriores sen afectar á raíz nin ao conxunto da planta que constaba dun certo número de talos.
Realizando pescudas cos veciños dos lugares de ocorrencia da planta, non puideron dicir ningunha referenza sobre o coñecemento popular desta especie, tan só se constatou a confusión, ou mesmo a relación de semellanza co Fionllo, por parte dun veciño de San Cibrao que nos comentou o seguinte:
_ ...Esa herba? É o Fionllo, non? Hai quen as coce coas castañas, tamén se lle daba de comer aos coellos -dixo este veciño de San Cibrao ao ensinarlle e preguntarlle pola planta.
_ Ser é diferente ao Fionllo que cheira a anís -comenta o naturalista que estaba a recoller a información-. Esta élle unha epecie distinta, coñécea?
_ Chámanlle Fionllo -un intre de silencio-. Herbas hai muitas, eu non as coñezo, hai xente que si, inlcuso as usan como remedio.
_ Que tipo de cultivo había nesta zona? Podería haberse sementado antigamente esta planta por aquí? -pregunta o naturalista.
_ Fai moito tempo esto eran todo 'huertas', pementos, cebolas, tomates... Aiquí xa non hai nada, agora plántase todo cara abaixo, nas parcelas. Esas sementes traeranas os páxaros...
Fica entón a dúvida de se hai unha confusión popular co propio Fionllo, Foeniculum vulgare, ou se tamén se designa a Ridolfia segetum como Fionllo mais sabéndose que é unha planta diferente, que fose un vernáculo compartido. Seguiremos prestando atención ao posible coñecemento popular desta especie.
En breve trataremos de incluír o exemplar recollido nun herbario público para a súa posterior publicación dun artigo nunha revista científica. Xa se irá informando.
A continuar móstranse unhas imaxes da planta, enteira e en detalle, en diferentes épocas do ano:
Referencias de consulta:
Bibliografía:
(1) García, Xosé Ramón (2008). Guía das Plantas de Galicia. Edicións Xerais de Galicia. Vigo.
(2) García Rollán, Mariano (1999). Atlas clasificatorio dela Flora de España peninsular y balear. Vol. II. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. Ediciones Mundi-Prensa. Madrid.
(3) Romero Buján, María Inmaculada (2008). Catálogo da Flora de Galicia. Monografías do Ibader 1. Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural. Universidade de Santiago de Compostela. Lugo.
Web:
(4) Anthos. Sistema de información sobre las plantas de España. Fundación Biodiversidad; Real Jardín Botánico (Agencia Estatal Consejo Superior de Investigaciones Científicas).
http://www.anthos.es/
(5) Biodiversidade en Galicia. Boletín BIGA.
http://www.biga.org/Boletin_BIGA/index.html
(6) Flora Ibérica. Plantas vasculares dela Península Ibérica e Islas Baleares. Real Jardín Botánico. Consejo Superior de Investigaciones Científicas.
http://www.floraiberica.org/v.2.0/PHP/cientificos2.php?gen=Ridolfia&espe=segetum&infrank=_&infra=_&autabre=%28L.%29+Moris&familia=Umbelliferae
http://www.floraiberica.es/floraiberica/texto/pdfs/10_129_53%20Ridolfia.pdf
(7) Jardim Botânico. UTAD. Flora Digital de Portugal.
http://jb.utad.pt/especie/ridolfia_segetum
Agradecementos:
Agradécese a información facilitada por Gerardo, veciño de San Cibrao, Oímbra.
Agradécese o asesoramento e axuda coa identificación da especie a Pastor Santamarina.
Agradécese o interese mostrado polos colaboradores do blogue Biodiversidade Galega pola primeira tentativa de publicación do artigo.
http://biodiversidadegalega.blogspot.com.es/
Agradécese o asesoramento en canto á inclusión en herbario e publicación científica de David do proxecto Fitofaladoiro de nomes e usos populares de plantas silvestres de Galicia.
http://fitofaladoiro.eu/
No ano 2011 detectouse na comarca de Monterrei e na rexión portuguesa do Alto-Tâmega a presenza dunha especie de planta que polas pescudas realizadas en diferentes publicacións non se describe para territorio galego. Trataríase entón da primeira cita desta especie na Galiza. Tampouco se atopou que estivese citada na rexión trasmontana do Alto-Támega. (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7)
Trátase de Ridolfia segetum (L.) Morris, da familia das Umbelíferas, Umbeliferae (Apiaceae):
* Herba anual, glabra, talos 15-140(210) cm., erectos, estriados, sólidos, ramificados na base, sen restos fibrosos na base, follas basais –tempreranmente caedizas– e medias 15-28 × 10-
* Marxes de camiños e cultivos; 0-650(1000) m. V-VIII. S de Europa, Anatolia, Líbano, Palestina, Azores, Canarias e N de África; naturalizada no Perú. Principalmente no S e E da Península Ibérica e Illas Baleares. Esp.: Ab (Al) (B) Ba (Bi) Ca (Cc) Co (Cs) Cu (Ge) Gr (H) (J) (M) Ma PM[Mll (Ib)] Se Sg (SS) (T) To (V). Port.: AAl (Ag) BAl (BL) (DL) E (R) (TM). (6)
* Nomes vernáculos: Português: andrage, endramo, endro das searas, endro menor, endrâo, endrão. Castellano: abesón, anerdo, endrado, eneldo, eneldo silvestre, hinojo borde, marrubio, mastuerzo, neldo, nerdo. Catalá: fonollassa, fonollassa de sembrat. (4)
Posúe certa semellanza co Fiúncho ou Fionllo, Foeniculum vulgare Mill., coa que se puido confundir e pasar inadvertida, aparte das deferenzas específicas pode distinguirse por posuír un olor aromático misturado cun fondo cítrico e non o aroma anisado do Fiúncho.
A época de floración vai de maio a agosto.
O hábitat no que se observou consistía en beiras de camiños soleados e terreos de cultivo hortícola abandonados desde fai moito tempo. Solo areento e pedregoso. Esposición soalleira mais con certa humidade edáfica . Vexetación circundante de matogueiras de porte medio, gramíneas, e algúns pés de pouca altura de Carballos cerquiños, Quercus pyrenaica, e posibles híbridos con outras especies do mesmo xénero coma o Caxigo, Quercus faginea.
A data na que se detectou por primeira vez esta pranta foi o 10 de maio do 2011, nun lugar cercano á poboación de San Cibrao do concello de Oímbra, logo foron descubertas novas localizacións en Bousés, Espiño, Oímbra, San Cibrao e Videferre, tamén do concello de Oímbra; Vilela-Seca, do concello de Chaves; e San Cristovo, do concello de Monterrei. (Omítense as coordenadas e a toponimia neste artigo para mellor protección ao non ser relevante para este fin divulgativo).
Fíxose un seguimento ao longo do ano, observando os talos secos no inverno, o abrollo da planta na primavera e a súa floración a seguir. Apañáronse algunhas sementes e recolectouse unha mostra para facer un prego e incluíla nun herbario público. Tívose coidado en todo momento de non estragar a planta enteira, recollendo só un dos talos exteriores sen afectar á raíz nin ao conxunto da planta que constaba dun certo número de talos.
Realizando pescudas cos veciños dos lugares de ocorrencia da planta, non puideron dicir ningunha referenza sobre o coñecemento popular desta especie, tan só se constatou a confusión, ou mesmo a relación de semellanza co Fionllo, por parte dun veciño de San Cibrao que nos comentou o seguinte:
_ ...Esa herba? É o Fionllo, non? Hai quen as coce coas castañas, tamén se lle daba de comer aos coellos -dixo este veciño de San Cibrao ao ensinarlle e preguntarlle pola planta.
_ Ser é diferente ao Fionllo que cheira a anís -comenta o naturalista que estaba a recoller a información-. Esta élle unha epecie distinta, coñécea?
_ Chámanlle Fionllo -un intre de silencio-. Herbas hai muitas, eu non as coñezo, hai xente que si, inlcuso as usan como remedio.
_ Que tipo de cultivo había nesta zona? Podería haberse sementado antigamente esta planta por aquí? -pregunta o naturalista.
_ Fai moito tempo esto eran todo 'huertas', pementos, cebolas, tomates... Aiquí xa non hai nada, agora plántase todo cara abaixo, nas parcelas. Esas sementes traeranas os páxaros...
Fica entón a dúvida de se hai unha confusión popular co propio Fionllo, Foeniculum vulgare, ou se tamén se designa a Ridolfia segetum como Fionllo mais sabéndose que é unha planta diferente, que fose un vernáculo compartido. Seguiremos prestando atención ao posible coñecemento popular desta especie.
En breve trataremos de incluír o exemplar recollido nun herbario público para a súa posterior publicación dun artigo nunha revista científica. Xa se irá informando.
A continuar móstranse unhas imaxes da planta, enteira e en detalle, en diferentes épocas do ano:
Referencias de consulta:
Bibliografía:
(1) García, Xosé Ramón (2008). Guía das Plantas de Galicia. Edicións Xerais de Galicia. Vigo.
(2) García Rollán, Mariano (1999). Atlas clasificatorio de
(3) Romero Buján, María Inmaculada (2008). Catálogo da Flora de Galicia. Monografías do Ibader 1. Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural. Universidade de Santiago de Compostela. Lugo.
Web:
(4) Anthos. Sistema de información sobre las plantas de España. Fundación Biodiversidad; Real Jardín Botánico (Agencia Estatal Consejo Superior de Investigaciones Científicas).
http://www.anthos.es/
(5) Biodiversidade en Galicia. Boletín BIGA.
http://www.biga.org/Boletin_BIGA/index.html
(6) Flora Ibérica. Plantas vasculares de
http://www.floraiberica.org/v.2.0/PHP/cientificos2.php?gen=Ridolfia&espe=segetum&infrank=_&infra=_&autabre=%28L.%29+Moris&familia=Umbelliferae
http://www.floraiberica.es/floraiberica/texto/pdfs/10_129_53%20Ridolfia.pdf
(7) Jardim Botânico. UTAD. Flora Digital de Portugal.
http://jb.utad.pt/especie/ridolfia_segetum
Agradecementos:
Agradécese a información facilitada por Gerardo, veciño de San Cibrao, Oímbra.
Agradécese o asesoramento e axuda coa identificación da especie a Pastor Santamarina.
Agradécese o interese mostrado polos colaboradores do blogue Biodiversidade Galega pola primeira tentativa de publicación do artigo.
http://biodiversidadegalega.blogspot.com.es/
xoves, 14 de febreiro de 2013
Gluvia dorsalis no Alto Támega
Inserimos este vídeo para avanzar a noticia da descuberta nesta comarca da única especie de Solífugo presente na Europa, Gluvia dorsalis.
Semella ser a primeira vez que se cita a súa presenza na provincia de Ourense. Atopouse en dous lugares distantes entre eles. Nesta próxima temporada de actividade prestaremos máis atención a este raro e interesante arácnido. Fica pendente a publicación dun artigo ampliando os detalles.
O documento foi obtido polo naturalista Xabier García 'Víboras'.
http://www.biodiversidade.eu/avistamento/gluvia-dorsalis-latreille-1817-/
http://www.biodiversidade.eu/avistamento/gluvia-dorsalis-latreille-1817-1/
luns, 31 de decembro de 2012
A Flora, os Fungos e outras curiosidades da Fala do Centro do Mundo
Para rematar o ano e esta primeira viaxe polos coñecementos populares do Centro do Mundo imos tratar dos nomes vernáculos dados aquí á Flora e aos Fungos da zona, inlcuíndo propiedades medicinais e outros usos tradicionais, ademais de curiosidades desta Fala senlleira, recollida e usada por Claudio -Zunín- e Pepa na localidade raiota de Videferre: O Centro do Mundo.
Debido ao enorme interese lingüístico e etnográfico da zona seguirase, ao longo do tempo, tratando de recompilar a maior cantidade posible de información desta ancestral sabedoría de trasmisión oral.
Rematamos entón este contacto inicial coa Fala de Videferre, tratando a continuar as designacións e información recollida sobre a Flora, os Fungos e curiosidades da Fala do Centro do Mundo:
Flora:
Abóitiga, Cytinus hypocistis. Planta que parasita Cistáceas. Utilízase como comestible chuchando o seu extracto. Noutras zonas da comarca é coñecida como Póutiga ou Apóutiga. É unha planta de certa dificultade para atopala polo que se utiliza este facto para gastarlle unha borma a alguén ao facelo ir buscar as Abóitigas a unha zona de monte de maneira semellante aos Biosbardos ou Meimós imaxinarios.
Arzán, Lavandula stoechas. Fumábase a semente seca liada coma se fose tabaco.
Anthemis arvensis. Aínda sendo unha planta coñecida na zona, e mesmo plantada nas hortas, non se lle recolleu ningún nome específico para ela. Usaríase a modo de infusión igual que a Manzanilla ou Macela, Matricaria chamomilla.
Balancía, Citrullus lanatus. Planta hortícola da familia das cucurbitáceas. En galego oficial díse Sandía, igual que en castelán. En portugués chámase Melancía. Atopamos unha variante desta mesma designación no idioma Mirandelés, onde se lle chama Blancia -Blancía-, que junto ao Mirandés poderían ser un reducto da fala do antigo reino da Gallaecia. Fascinante.
Bidro, Betula pubescens. Variante doutras desginacións atopadas na comarca.
Canafecha, Conium maculatum. Habita en regatos. Especie altamente tóxica, en especial as sementes.
Cidreira, Melissa officinalis. Nome semellante ao dado en portugués oficial: Erva-cidreira. O principal método de uso sería como infusión relaxante.
Cincho, Chenopodium album. Planta adventicia -coñecidas de forma vulgar e inxustificada como malas herbas-, noutras zonas da comarca coñécese co nome máis común de Saíncho.
Corcheiro, Quercus suber.
Eirogos, Origanum virens. Herba aromática, usada en especial como condimento para engadir ás zorza dos chourizos.
Fentobrún, Osmunda regalis.
Galocrista, Salvia verbenaca. Planta da familia das labiadas que se usaba para quitar partículas dos ollos ao introducir as sementes nestes e frotar as pálpebras. "Os Antigos tiñan moita fe nos frutículos que, a maneira de semente de cor escura, fórmanse en número de 1 a 4 no fondo do cáliz da galocrista. Con estos frutículos, colocados debaixo das pálpebras e pechando o ollo, pretendían limpársello de floquiños, arxemas e musarañas. As xentes do campo todavía utilizan actualmente estos gránulos de galocrista para aclarar a vista". (Plantas medicinais. O Dioscórides renovado. Pío Font Quer).
Galotos, Solanum nigrum. Planta adventicia -grupo de plantas coñecidas de forma vulgar e inxustificada como malas herbas- da familia das solanáceas. Tóxica.
Hortelá, Mentha spp. Designación dada a distintas especies de mentas. Usadas como plantas aromáticas, ornamentais ou medicinais, en especial como dixestiva.
Lavandula angustifolia. Cultivada en hortas e xardíns.
Malvela, Glechoma hederacea.
Morangueiro, Arbutus unedo. Variante da designación máis extendida na comarca de Morogueiro. Semella ter influenza do portugués, neste idioma emprégase este nome en femenino para referirse á planta que da morangos, Fragaria vesca; tamén para designar un tipo de viño popular e apreciado en portugal, o viño morangueiro, con sabor afroitado a morangos.
Olmo, Populus tremula. Moi interesante vernáculo para esta especie propia das rexións frescas e templadas de Europa e Asia, podendo considerarse como unha especie relicto das últimas glaciacións. Esta sería unha variante do vernáculo que xa se tiña recollido na veciña localidade de San Cibrao, onde se lle chama Ólomo, un sincretismo entre as designacións en castelán Olmo e Álamo. Nas dúas localidades diferénciase ben esta especie das dos Olmos propios, chamados na comarca Negrillos, Ulmus spp, e dos Álamos, que aquí se lles chama Chopos, Populus spp, e en especial a especie autóctona máis coñecida do Chopo, o P. nigra, de certa similitude co P. tremula. Por suposto que está comprobada a presenza da especie nas dúas localidades. Excepcional.
Pastadeira, Merendera montana.
Pata de Cabra, Phllyrea angustifolia. Este é o primeiro nome vernáculo que se recolle na comarca para designar a esta especie termófila da familia das oleáceas. Planta de certo interese botánico para esta latitude que mostra o marcado carácter mediterránico da zona. Parece que se usaba para envelenar os ríos da mesma maneira que o popular Truvisco, Daphne gnidium.
Phytolacca americana. Usábanse as bagas machucadas en forma de tinte para resaltar coa súa cor vermella os nomes gravados nas lápidas do cemiterio.
Ruda, Ruta graveolens. Medicinal e como amuleto protector.
Sarxa, Salvia officinalis. Ten moitas propiedades medicinais: antisudorífica, hipoglucemiante, emenagoga, estimulante, antiespasmódica, astrinxente, antiséptica.
Silva macha, Rosa spp. Diferencian esta das outras especies de Silvas máis coñecidas, Rubus spp.
Té, Chenopodium ambrosioides. Planta orixinaria da América, úsase popularmente a modo de té, de ahí o seu nome, sen concretar ningunha utilidade medicinal.
Fungos:
Cogordón, Cogumela, Macrolepiota spp. Diferénciase o Cogordón, cando o sombreiro está pechado, da Cogumela, cando o sombreiro está aberto.
Cornexo, Claviceps purpurea. Fungo do grupo dos ascomicetos que parasita en especial o centeo. É un fungo alucinóxeno. En tempos chegouse a comprar con fins farmaceúticos.
Nízcaros, Boletus spp. Identifícanse dependendo das árbores debaixo das que medren: Nízcaro de Bidro, Nízcaro de Carballo, Nízcaro de Castiñeiro.
Nízcaros de Cobra, nome xenérico que se usa para designar en xeral a todos os Fungos do grupo dos Basidiomicetos que non son comestibles ou se descoñece a súa calidade como comestibles.
Nízcaro de Raposa, Phallus impudicus. Aparecería arredor das viñas. Sería o primeiro nome vernáculo atopado na comarca para este fungo.
Ovos de Cuco, Licoperdon perlatum. Comestible só cando é de cor branca. Pode que se lle dé este nome a outros fungos de aparencia similar.
Rebentabois, Amanita muscaria. Reflicte a toxicidade do fungo.
Seta, Fistulina hepatica. De cor encarnado, habita no toro de Catiñeiros ou Carballos. Moi bo comestible. Con este castelanismo de Seta desígnase a esta especie en concreto.
Fala:
Barrosou: Habitante ou pertencente á veciña rexión portuguesa do Barroso. Téñase en conta a terminación -ou na vez de -ao, -an no galego oficial, aínda que nos xentilicios se admite -ao.
Bastián: O boneco que representa ao Entruido. Noutras zonas coñécese esta figura como Meco, Lardeiro, ou mesmo Entruido.
Billós: Utilízase para designar non só ás castañas asadas desprovistas de casca senón tamén a todas as castañas que serven para coller. Noutras zonas da comarca atopamos as variantes Bullós e Bullotes. Entre as distintas variedades de Billós que se cultivan na zona están a Famosa, a Foleira, a Longal e as Da-Trés.
Cencelo: Fenómeno meteorolóxico consistente na formación de cristais de xeo na vexetación causado pola conxelación das gotas de auga presentes no neboeiro xeado. Provirá da designación cencellada, que en castelán designa este fenómeno moi típico no interior da meseta ibérica, presetando similitude con certos lugares desta zona ao existir aquí terreos de planalto frío.
Chou: Chan no galego oficial. Chao, degisnación noutras zonas da comarca.
Cibo: Parte pequena; anaco, cacho (un cibo de pan).
Coañadeira: Especie de vasoira feita de Bidro (Betula pubescens), non de Codeso (Adenocarpus complicatus), que se utilizaba para varrer as airas.
Coaño: Serían os feixes dos restos da malla.
Cobra: Designación xenérica para os colúbridos.
Gado: Gando no galego oficial. En portugués tamén se lle chama Gado.
Grou: Gran no galego oficial. Grao, designación noutras zonas da comarca.
Irmou: Irmán no galego oficial. Irmao, desginación noutras zonas da comarca.
Maseira: Especie de caixón ou arca de madeira de forma rectangular, máis estreita no fondo ca na boca, que se emprega para amasar o pan, salgar a carne da matanza ou mesturar a zorza; artesa.
Mou: Man no galego oficial. Mao, designación noutras zonas da comarca.
Nino: Nome para designar os niños das aves, o mesmo que en toda a comarca.
Padieira: Parte superior horizontal dunha porta ou ventá. Na comarca está máis extendida a designación de lumieira.
Plica: Epiderme dos répteis, en especial a das cobras, da que se desprenden no acto da muda. Viría de pelica.
Tanlla: Recipiente de cerámica para conter líquidos.
Trepolas: Serían os Castiñeiros bravos, Castanea sativa, que medran ventureiros sen a mou do home.
Vrou: Verán no galego oficial. Vrao, designación noutras zonas da comarca.
Fíxose algunha corrección nas anteriores entradas sobre os Páxaros e a Fauna do Centro do Mundo.
Continuaremos coa pescuda e recompilación das características desta Fala enxebre.
Debido ao enorme interese lingüístico e etnográfico da zona seguirase, ao longo do tempo, tratando de recompilar a maior cantidade posible de información desta ancestral sabedoría de trasmisión oral.
Rematamos entón este contacto inicial coa Fala de Videferre, tratando a continuar as designacións e información recollida sobre a Flora, os Fungos e curiosidades da Fala do Centro do Mundo:
Flora:
Abóitiga, Cytinus hypocistis. Planta que parasita Cistáceas. Utilízase como comestible chuchando o seu extracto. Noutras zonas da comarca é coñecida como Póutiga ou Apóutiga. É unha planta de certa dificultade para atopala polo que se utiliza este facto para gastarlle unha borma a alguén ao facelo ir buscar as Abóitigas a unha zona de monte de maneira semellante aos Biosbardos ou Meimós imaxinarios.
 |
| Abóitiga, Cytinus hypocistis |
Arzán, Lavandula stoechas. Fumábase a semente seca liada coma se fose tabaco.
Anthemis arvensis. Aínda sendo unha planta coñecida na zona, e mesmo plantada nas hortas, non se lle recolleu ningún nome específico para ela. Usaríase a modo de infusión igual que a Manzanilla ou Macela, Matricaria chamomilla.
Balancía, Citrullus lanatus. Planta hortícola da familia das cucurbitáceas. En galego oficial díse Sandía, igual que en castelán. En portugués chámase Melancía. Atopamos unha variante desta mesma designación no idioma Mirandelés, onde se lle chama Blancia -Blancía-, que junto ao Mirandés poderían ser un reducto da fala do antigo reino da Gallaecia. Fascinante.
Bidro, Betula pubescens. Variante doutras desginacións atopadas na comarca.
Canafecha, Conium maculatum. Habita en regatos. Especie altamente tóxica, en especial as sementes.
Cidreira, Melissa officinalis. Nome semellante ao dado en portugués oficial: Erva-cidreira. O principal método de uso sería como infusión relaxante.
Cincho, Chenopodium album. Planta adventicia -coñecidas de forma vulgar e inxustificada como malas herbas-, noutras zonas da comarca coñécese co nome máis común de Saíncho.
Corcheiro, Quercus suber.
Eirogos, Origanum virens. Herba aromática, usada en especial como condimento para engadir ás zorza dos chourizos.
Fentobrún, Osmunda regalis.
Galocrista, Salvia verbenaca. Planta da familia das labiadas que se usaba para quitar partículas dos ollos ao introducir as sementes nestes e frotar as pálpebras. "Os Antigos tiñan moita fe nos frutículos que, a maneira de semente de cor escura, fórmanse en número de 1 a 4 no fondo do cáliz da galocrista. Con estos frutículos, colocados debaixo das pálpebras e pechando o ollo, pretendían limpársello de floquiños, arxemas e musarañas. As xentes do campo todavía utilizan actualmente estos gránulos de galocrista para aclarar a vista". (Plantas medicinais. O Dioscórides renovado. Pío Font Quer).
Galotos, Solanum nigrum. Planta adventicia -grupo de plantas coñecidas de forma vulgar e inxustificada como malas herbas- da familia das solanáceas. Tóxica.
Hortelá, Mentha spp. Designación dada a distintas especies de mentas. Usadas como plantas aromáticas, ornamentais ou medicinais, en especial como dixestiva.
Lavandula angustifolia. Cultivada en hortas e xardíns.
Malvela, Glechoma hederacea.
Se a muller soubera o bo que é a Malvela
pacería nela como o boi pace a herba.
Morangueiro, Arbutus unedo. Variante da designación máis extendida na comarca de Morogueiro. Semella ter influenza do portugués, neste idioma emprégase este nome en femenino para referirse á planta que da morangos, Fragaria vesca; tamén para designar un tipo de viño popular e apreciado en portugal, o viño morangueiro, con sabor afroitado a morangos.
Olmo, Populus tremula. Moi interesante vernáculo para esta especie propia das rexións frescas e templadas de Europa e Asia, podendo considerarse como unha especie relicto das últimas glaciacións. Esta sería unha variante do vernáculo que xa se tiña recollido na veciña localidade de San Cibrao, onde se lle chama Ólomo, un sincretismo entre as designacións en castelán Olmo e Álamo. Nas dúas localidades diferénciase ben esta especie das dos Olmos propios, chamados na comarca Negrillos, Ulmus spp, e dos Álamos, que aquí se lles chama Chopos, Populus spp, e en especial a especie autóctona máis coñecida do Chopo, o P. nigra, de certa similitude co P. tremula. Por suposto que está comprobada a presenza da especie nas dúas localidades. Excepcional.
 |
| Olmos, Populus tremula |
Pastadeira, Merendera montana.
Pata de Cabra, Phllyrea angustifolia. Este é o primeiro nome vernáculo que se recolle na comarca para designar a esta especie termófila da familia das oleáceas. Planta de certo interese botánico para esta latitude que mostra o marcado carácter mediterránico da zona. Parece que se usaba para envelenar os ríos da mesma maneira que o popular Truvisco, Daphne gnidium.
Phytolacca americana. Usábanse as bagas machucadas en forma de tinte para resaltar coa súa cor vermella os nomes gravados nas lápidas do cemiterio.
Ruda, Ruta graveolens. Medicinal e como amuleto protector.
Sarxa, Salvia officinalis. Ten moitas propiedades medicinais: antisudorífica, hipoglucemiante, emenagoga, estimulante, antiespasmódica, astrinxente, antiséptica.
Silva macha, Rosa spp. Diferencian esta das outras especies de Silvas máis coñecidas, Rubus spp.
Té, Chenopodium ambrosioides. Planta orixinaria da América, úsase popularmente a modo de té, de ahí o seu nome, sen concretar ningunha utilidade medicinal.
Fungos:
Cogordón, Cogumela, Macrolepiota spp. Diferénciase o Cogordón, cando o sombreiro está pechado, da Cogumela, cando o sombreiro está aberto.
 |
| Cogordón, Macrolepiota procera |
Cornexo, Claviceps purpurea. Fungo do grupo dos ascomicetos que parasita en especial o centeo. É un fungo alucinóxeno. En tempos chegouse a comprar con fins farmaceúticos.
Nízcaros, Boletus spp. Identifícanse dependendo das árbores debaixo das que medren: Nízcaro de Bidro, Nízcaro de Carballo, Nízcaro de Castiñeiro.
Nízcaros de Cobra, nome xenérico que se usa para designar en xeral a todos os Fungos do grupo dos Basidiomicetos que non son comestibles ou se descoñece a súa calidade como comestibles.
Nízcaro de Raposa, Phallus impudicus. Aparecería arredor das viñas. Sería o primeiro nome vernáculo atopado na comarca para este fungo.
 |
| Nízcaro de Raposa, Phallus impudicus |
Ovos de Cuco, Licoperdon perlatum. Comestible só cando é de cor branca. Pode que se lle dé este nome a outros fungos de aparencia similar.
Rebentabois, Amanita muscaria. Reflicte a toxicidade do fungo.
Seta, Fistulina hepatica. De cor encarnado, habita no toro de Catiñeiros ou Carballos. Moi bo comestible. Con este castelanismo de Seta desígnase a esta especie en concreto.
Fala:
Barrosou: Habitante ou pertencente á veciña rexión portuguesa do Barroso. Téñase en conta a terminación -ou na vez de -ao, -an no galego oficial, aínda que nos xentilicios se admite -ao.
Bastián: O boneco que representa ao Entruido. Noutras zonas coñécese esta figura como Meco, Lardeiro, ou mesmo Entruido.
Billós: Utilízase para designar non só ás castañas asadas desprovistas de casca senón tamén a todas as castañas que serven para coller. Noutras zonas da comarca atopamos as variantes Bullós e Bullotes. Entre as distintas variedades de Billós que se cultivan na zona están a Famosa, a Foleira, a Longal e as Da-Trés.
 |
| Billós |
Cencelo: Fenómeno meteorolóxico consistente na formación de cristais de xeo na vexetación causado pola conxelación das gotas de auga presentes no neboeiro xeado. Provirá da designación cencellada, que en castelán designa este fenómeno moi típico no interior da meseta ibérica, presetando similitude con certos lugares desta zona ao existir aquí terreos de planalto frío.
 |
| Cencelo |
Chou: Chan no galego oficial. Chao, degisnación noutras zonas da comarca.
Cibo: Parte pequena; anaco, cacho (un cibo de pan).
Coañadeira: Especie de vasoira feita de Bidro (Betula pubescens), non de Codeso (Adenocarpus complicatus), que se utilizaba para varrer as airas.
Coaño: Serían os feixes dos restos da malla.
Cobra: Designación xenérica para os colúbridos.
Gado: Gando no galego oficial. En portugués tamén se lle chama Gado.
Grou: Gran no galego oficial. Grao, designación noutras zonas da comarca.
Irmou: Irmán no galego oficial. Irmao, desginación noutras zonas da comarca.
Maseira: Especie de caixón ou arca de madeira de forma rectangular, máis estreita no fondo ca na boca, que se emprega para amasar o pan, salgar a carne da matanza ou mesturar a zorza; artesa.
Mou: Man no galego oficial. Mao, designación noutras zonas da comarca.
Nino: Nome para designar os niños das aves, o mesmo que en toda a comarca.
Padieira: Parte superior horizontal dunha porta ou ventá. Na comarca está máis extendida a designación de lumieira.
Plica: Epiderme dos répteis, en especial a das cobras, da que se desprenden no acto da muda. Viría de pelica.
Tanlla: Recipiente de cerámica para conter líquidos.
Trepolas: Serían os Castiñeiros bravos, Castanea sativa, que medran ventureiros sen a mou do home.
Vrou: Verán no galego oficial. Vrao, designación noutras zonas da comarca.
Fíxose algunha corrección nas anteriores entradas sobre os Páxaros e a Fauna do Centro do Mundo.
Continuaremos coa pescuda e recompilación das características desta Fala enxebre.
* Información recollida durante unhas xeiras multidisciplinares nas que participaron:
Alberte Reboreda
Claudio Álvarez
Eduardo Castro
Xosé Luís Lozano
Xosé Ramón Reigada
Xosé Rodríguez
* Recollido e revisadas as especies por Claudio Álvarez, Pepa, Xosé Ramón Reigada e Xosé Rodríguez
Videferre. Outubro do 2012
Boa pasaxe de ano
Subscribirse a:
Publicacións (Atom)