venres, 29 de abril de 2022

A Raposa e o Gabián

Agora un conto recollido de Xoán Rolán Morais de Vilameá (Laza) por un familiar, e outros ditos de fauna recollidos pola Asociaciacion Cultural Alto Támega nas Terras de Laza. Son os seguintes:


• Conto tradicional de lareira de Xoán Rolán Morais de Vilameá aínda que el era natural de Campobecerros (Castrelo do Val):


A raposa e o gabián:

Un día estaba a raposa dentro dun xestal, agochada e cazando, cando víu a un gabián que estaba pousado no chao.

Entón dun brinco a raposa púxose diante del e tíñao debaixo das súas patas e xa o ía comer, mais o gabián pensou de que forma podería librarse dela, e díxolle:

-Oes, raposa? Se non me comes lévote ás vodas ao ceo.

A raposa subíuse ás costas do gabián e este empezou a voar. Cando xa ían voando moi altos, díxolle o gabián á raposa:

-Agárrese Comadre que vou dar a volta!

A raposa agarrouse ás plumas, pero éstas ó ter o peso todo da raposa arrincáronse e esta caeu. Cando viña caendo polo aire, ía berrando:

-Escapai penedos!, apartai carballos!,

retirádevos lastras que vos aplasto!,

achegádevos palleiros!


Pois o conto non remata aí, unha persona de Vilameá completouno, en castrapo:

"Aparta penedo que te esfarelo!,

que se desta escapo i no muero, 

no quiero más vodas al cielo."


Logo había outra versión que dicía:

"Apartáivos penedos!,

xuntáivos palleiros!"

E era un galo e non un gabián. E ao remate dicía a raposa tamén en castrapo:

"Aparta penedo que te esfarelo!,

que se desta escapo i no muero, 

no quiero más vodas al cielo."


En Videferre tiñan un conto similar coa raposa e unha 'cigüeña' de protagonistas. O caso é que cando estaban no ceo a cegoña dicíalle á raposa que se cambiara de á porque esa xa lle ía cansa, e cando a raposa se soltou para cambiarse foi cando caíu e berraba:

"Apartaivos penedos e xuntaivos palleiros!

Se desta escapo i no muero

non quero máis vodas ao ceo."


Na Pena do Souto e en Castrelo de Abaixo, do Riós, non sabían este conto mais cando algo non lles saía ben ou se estaba metido nalgunha lea dicían tamén en castrapo:

"Se desta escapo i no muero

no quiero más vodas al cielo."


Debuxo orixinal a grafite de Noa


Debuxo orixinal a grafite de Lúa


• Ditos recollidos nas Terras de Laza pola AC Alto Támega:


"Cando vexas a cobra no dez de marzo,

verás a neve no dez de maio."


Refrán sobre a vida do lobo:

"En abril está a loba no cubil,

en maio sae co pai ó lado,

en San Xoán atrévese co can,

en Santa Mariña xa colle a cabritiña

e en agosto sae co pai ó rostro".


"Por Santiago esconde o coello o rabo,

e polo San Miguel vólvese a ver."


"Alégrase o corvo e o can

do que fai o gavián."


Este debe ser pra quitar algún mal:

"Nin lobo nin loba

nin zorro nin zorra

nin can nin cadela

nin outro bicho

deiquí afuera".


"Cando a lebre diga misa,

o coello sea abade

e a raposa sea frade,

deixareiche a miña casa

e perderei a túa amizade."


Moitísimas grazas á familia de Xoán Rolán Morais por facilitarnos este simpático conto de lareira, adicado á súa lembranza, e  á AC Alto Támega por facilitarnos estes interesantes ditos de fauna recollidos nas Terras de Laza e mais polo fantástico labor que estades a realizar, e, dende logo, á Noa e á Lúa polos fermosos debuxos que nos deseñaron para a ocasión.

Que gostedes! Un saúdo a todos, todas.

xoves, 17 de marzo de 2022

Nomes vernáculos de fauna recollidos en Rebordechao

A continuar vanse poñer uns nomes vernáculos de fauna recollidos o domingo día 20 de febreiro de 2022, xunto de Nieves Amado, Fernando Serrulla e Saltón e Édgar, nas abas da mesma Serra de San Mamede en Rebordechao, do concello de Vilar de Barrio mais moi vencellada ás terras de Laza e de Maceda. Isto é todo o que nos dixeron no centro social do pobo os veciños e veciñas dalí:

Aves:
Laverca, Alauda arvensis
Azulana, Fringilla coelebs
Manso, Fringilla coelebs (?)
Escribana, Emberiza cirlus, E. spp.
Vermello, Pyrrhula pyrrhula (?) ou Linaria cannbina (?), ou poida que Monticola saxatilis, non se soubo dicir
Labrandeira, había a Labrandeira amarilla (amarela), Motacilla flava e M. cinerea, e a Labrandeira negra, Motacilla alba

Ferreiro, Parus major, Cianistes caeruleus

Ghaio, Garrulus glandarius

Pitorra, Scolopax rusticola
Corvo, Corvus corax, C. corone
Charrela, Perdix perdix
Perdiz, Alectoris rufa
Paspallao, Coturnix coturnix
Pegha, Pica pica
Merla, Turdus merula
Carriza, Troglodytes troglodytes

Mioto, Buteo buteo, xenérico para Accipitridae

Ataíño, Falco tinnunculus, nun principio semella ser un nome compartido con Tecelán para designar ambos á mesma especie, xa non é o primeiro caso no que se recollen dúas desginacións para o mesmo paxaro noutras localidades
Tecelán, nun principio Falco tinnunculus, ou poida que Falco subbuteo ou Falco columbarius ao dicir que era máis pequeno que o Tecelán e esta ave de rapina xa é pequena de por si, o único que se diferenciaría en tamaño é o Falco columbarius
Curuxa, Tyto alba, tamén lle daban este nome para o Strix aluco

Pitorrei, Picus viridis, Dendrocopos major

Pito marelo, Oriolus oriolus

Noitevoá, Caprimulgus europaeus, dicían que era porque voa pola noite
Moucho, Athene noctua

Estornino, Sturnus unicolor
Torda, Turdus philomelos, T. viscivorus, T. illiacus, T. pilaris
Bubela, Upupa epops
Pombo, Columba palumbus
Maghafagha, Cinclus cinclus

Ghilghero, Carduelis carduelis
Anduriña, Hirundo rustica, Delichon urbicum, Ptyonoprogne rupestris
Vencello, Apus apus
Castañola, Phoenicurus ochruros

Tordillo, Oenanthe oenanthe
Cuco, Cuculus canorus
Rola, Streptopelia turtur
Chasco, Saxicola rubicola

Verderol, Chloris chloris

Cutuvía, Lullula arborea
Ghabilán, Accipiter nissus

Mamíferos:
Teixo, Meles meles

Murocegho, Quirópteros (morcegos)

Lirón do río, Arvicola sapidus
Lirón, Rattus rattus vs. R. norvegicus
Rato cucurilo, Mus sp. (?)
Toupa, Talpa occidentalis
Cazoleira, Mustela nivalis
Musaraña, Sorícidos
Gharduña, Martes foina
Furón bravo, Turón, Mustela putorius
Zorro, Vulpes vulpes, mesmo así, e en masculino
Rebisaco, dicían soarlles o nome mais non identifcaban ben, noutras zonas é Herpestes ichneumon
Algharia, tamén Ghineta, Genetta genetta
Ghato bravo, Felis silvestris, logo dicían que había un que era roxo ademais do cincento, esta cor roxa non é precisamente o vermello senón máis ben un pardo alaranxado (?)

Oso, Ursus arctos
Cervo, Cervus elaphus
Corzo, Capreolus capreolus, así mesmo, en masculino, non coma outras zonas que o nome é Corza en feminino
Cáparos, son as crías dos Corzos, Capreolus capreolus, comparte este nome coas larvas dos anfibios
Ghabalí, Sus scrofa
Lirón careto, Eliomys quercinus

Anfibios:
Sapo cururilo, Alytes obstetricans

Sapo cunqueiro, Bufo spinosus

Ra, Pelophylax perezi, Hyla molleri, Rana iberica, poida incluso que Rana parvipalmata, ser é un nome xenérico aínda que diferencia estas especies de outros anuros, de sapos digamos

Cáparos, chamábanlle así aquí ás larvas de anfibios, en especial de sapos e ras, logo están os outros Cáparos, as crías dos Crozos

Réptiles:
Cobras, Culebras, xenérico para Colúbridos

Lagharta, xenérico para especies do xénero Podarcis, bocagei vs. lusitanica, ou mesmo para Iberolacerta monticola

Lagharto, Timon lepidus, Lacerta schreberi

Escáncer, Anguis fragilis, Chalcides striatus

Insectos:
Patasol, Coccinella septempunctata

Teresa, Mantis religiosa

Lavacú, Odonatos, indistinto para Zigópteros e Anisópteros

Cabras loucas, Gerris lacustris
Chicharras, xenérico para Cicádidos
Malfedes, Nezara viridula

Tabaos, Dípteros Tabánidos
Tabela, un Díptero que picaba ás vacas (?)
Raxada, outro Díptero que facía moscar ás vacas (?)

Moitísimas grazas pola interesante información que nos facilitástedes e se vos lembrades doutras avisádesnos. Ata outra, un sáudo!